Program potekole

Chapit 26 Program potekole

Apre nou fin nou e renovasyon nasyonal, empirel di valye talpete nan jakmel, nou pa kap fe mechapit sa, kote nou ap fon rali sou politik ekonomik nan komasman gouvernman di valye,

sa nou pa pale de pote kole.

An montan di valye, te gen nan peyi ya yon organizasyon ki te rele HADO,

ki se abreviasyon pou Haitian American Development Organization.

Kè ou ka tradu an kreol, Organizasyon Haitien Ameriken pou Devlopman. Fok di, Organizasyon sa te pli chita sou Devlopman Vale Latibonit ak program pou te kole nan Departement du Nord. Si an pil moun nan peyi, te konen gwo se travay ki tap fet nan Vale Latibonit,

sepandan a mwen sko tap viv ou byon te konen voyaje al nan Departement du Nord,

pat jom tan dep pale de koken chen program sa, ki te rele pou te kole, e ki te deploye nan tout departement du nor. A la pa pot, fok mwen di, pou te kole sa, se yon nan pi gwo, si se pa pi gwo program devlopman ekonomik, ki te jom deklanche nan peyi da iti. Ma apre di lankor, a la pa pot, fok mwen di,

pou te kole sa, se yon nan pi gwo,

ou programme dèveloppement ekonomik ki te jem deklanche nan peyi d'Haïti. Kom se departement di nord an premier ki te benefisye de programme sa, e kom lè sa peyi ya te gen seulement 5 departement géographik pou fè peyi avanse an pil moun nan nord te souwete pou apre sa yo tal fè mèm jan programme sa nan departement nord-ouest, departement la Tibonit, departement de l'ouest ak departement du sud.

Men program pou te kole a salteye.

Program pou te kole sa te komanse nan mwa fevriye 1959.

El te tabli jam sou kat poin ki se base pou rive develope peyi da iti. Premier poin, edukasyon. Dezyem poin, sante publik. Trozyem poin, trabo publik. E katryem poin, agrikultur. Soutir, konye yer, an fon rale sou chak kat poyo. Premier poyen, edukasyon.

Nou konen groserwa l'edukasyon ka jwe nan devlopman peyi. Se pou tèt sa, nan kat program pou te kole, yon nan premier sa ki te fèt, se monte yon departement anseyman rural.

Te gen plijer ferm ekol ki te louvri, pou bay jen ti pe y zay yo bonjan formasyon, bonjan l'edikasyon.

Nan fèm ekol sa yo, yo te apren elèvyo li,

apren yo ekri, apren yo fè kalkyl matematik.

Te mèm gen fèm ekol kote yo te fè solfèj e apren elèvyo jwè instrument müzik.

Malgré elèvyo, pa t'ravay pou fè gwo plantasyon, Mè yo te montre yo fè ap pran tout sa ki genyen nan agrikultur Kouman yo fè platman Kouman yo reman brè e konserve te Kouman yo plante Kouman yo rekolte Kouman yo serve ak angrè, aglokran alirigasyon pou ouze jaden Sè ton program byen man brè E yo te bay elev yo, formasyon pou apre sa Yo vin ajen agrikol e ou al yo se pou al akadre lout peyizan yo nan seksyon rural kote yo te sotir.

Dezyem pouen, sante publik.

Nan progam pou te kolea ou te jwenn tout yon departement sante publik, e sa ki te pi important nan departement sante publik sa,

se ke yo te louvri yo kap yon lekol pou fome infimier oksilyer. Rolme dam enfimia oksilyen sa yo se al ede doktaryo nan plizyo sante de sante ki te louvri nan komyne tankou limonade, dondon, Saint Raphael, Limbe, Granivere du Nord, Oboyne ak Pilat. Kom yo te suiv entrenman fam saj Enfimia oksilya sa yo te kon kouman yo fakouchman An plus de sa, yo kon al fe vizit Po e de jenmanman yo bay ti bebe yo bon jan soen Yo te kon bay pikur, fe panseman E bay maladyo medikaman doktor te kon preskri Te gon gwo sent sanite milo Wol sent sanite sa Se vo e monite nan tout departman di nor pou yal fè moun yo konè sakire le hijèn e koman pou yo kenbe koyo, kenbe kayo, e fè la viwoun kote ap viv la toujou rete prop.

Troasyem preyan, travò publik.

Nan program pou te kole, yo te monte yon debatman travò publik kote yo te employe touton ekip enjènyè. Se enjènyè pou te kole yo ki te fè wout ki konekte lembe ak oboy. Rout mi lo pou rive jouk devan pod pou antre an den citadel.

Yo te fe plen yon rout ki te po al pase pa bon lanfer e permette yon chofer fe distanse o boy,

sen luy di nor, por de pe, nan yon kadeur. Yo te fe plizor kanal irrigasyon e fe drenaj de fason pou dlo rive koule pou al ouze an pil jaden.

Te gwen yon seksyon servis idrolik

travaux publics sa, ki te responsable su veye etatuy yo yo e veye aske kalite de lo y ap servie populasyon an, pou yo bre, se de lo potable ki lve di de lo prop, de lo ki pa gen okene koule, ni ki pa bay okene odeur.

Injenyeur, pou te kole yo, te bati tout sent de sent yo ki te nan plujer komune e yon go dispenser opital. Wadament, apre yo fin fè releve plan nouvo lise Filip Guerrier au cap, ki te komanse bati sou gouvernement magloi. Se ingenior Poteco Leo ki te supervise pou fini konstruksyon lise sa.

Katryem poin, agrikultur. Kom agrikultur, se yon nan base devlopman ekonomik peyi d'Haïti.

Yo te divise tout departement du nord an plizio zon agrikol.

Yo te montron gros stasyon eksperimental nan komune Grand Prix. La, te gen laboratoi kote yo te kon fè rechèche nan sak gade agrikultur, vaksinasyon ak elvaj zanimo.

Te gen tout an program pou akouple maman bèf Haitien yo ak lot kalite to ou bèf etranje pou blai nan peyi ya pou go to ou bèf ki ta gen plus vyande e maman bèf gwo mamelle ki ta rive bal plus let. Yo te komande bon jan semanse pou vin amelyore kalite plantasyon nan departman di nor. E pi gwo pren nan pou gabagikultu ya, se ke pou te kole te monte te seksyon spesyalize, yon nan plantasyon kafe, lot lan nan plantasyon kakao, e job a gwo nan msa yo se rive remanbre kalite kafe a kakao a isyen. kom kafe a kakao se de den re ou te konvo e vande nan peyi etranje. Sa ta pal la koz, plus devise rentre nan peyi ya, e plus laje rentre nan poche peyizan yo. Te kon bwaj gouvernman a isyen, te fe rentre nan kat program pou te koule ya, se te BCA ou bien Bureau de Crédit Agricole.

BCA te foksyone tan kouyon bank. El te gen touta ekri pa goun om chen nan tout an de yo pou an kadre peyizan yo, montre yo kouman l'Etat ka prete yo la jan pou y achete semanse ak an gre, yon fason pou y orive fe an kor pi bon jaden. Program pou te kole at ap roule sou an budget plouzyon milyon dola Ameriken, et te goun akor ki te pase pou gouvernement Ameriken, ak gouvernement Haitien se pare fwe yo. Te goun kolon teknisyen profesyonel Ameriken, ak Haitien ki tap travay kom agonom,

kom enjènyèr, kom kontab e kom profèsèr nan program Bote Golè. E le salite fasil pou wè te goun volim la jè ki tap fè gwo oulman nan tout departement du Nord. Te premier ko donatèr ki te nomè pou dirije program Bote Golè se ton blan mèrikèn ki te rele John McNamara e yon Haitien ki te rele Robert Basile. Robert Basile sa se yon ansyen major la bè d'Haïti E se li ki te organize l an anè 1950, apre ton be prezident estime, premye bon jan resenseman popyla syon ki te fèt nan peyi d'Haïti. Fok di yo komansman tout bagay tap mache trebyen, men l pad pran tan pou yon ekip tonton makout, monton gwo manifestasyon pou denonse Major Robert Basile, kom kwa ni pa di valerist. Major Basile te bli jera le soti, e kite pou te kole.

Jou Robert Basile, jou valet te nomme kom koordinatèr haïsyen, enjènyor jeraj ospitre. Program nan te kontinye normalman, jou krive mwa me 1962.

Le koordinatèr blè mèrikè, John McNamara, rale soti.

Te gen kek teknisyen mèrikè ki te rete. Apre sa yo tout pral rale soti, yon apre lò. Kom govèrnman mèrikè, te koupe magol ajan ki te konbay

pou te kole ya. Rive mwa desan 1962,

pou te kole te fe men. Kek tan apre, du valye te relouvri pou te kole. Lè l'fe rennovasyon nasyonal vwe chak mwa 50.000 dola ou kap pou kontinyo pou te kole ya. Men ti 50.000 dola mwou mwen rennovasyon nasyonal de kon vwe ou kap chak mwa, pat kont pou rive kembe protokol gose pou te kole sa. Se pou tete sa pou te kole kontinuye trenne, el te fini pa feme apre l'anè 1967.

Fok di, sa te vin kreyon gro trou vide nan departement di nor.

An plus de sa, li pad pran tan pou tout materyel. Ansem ak tout ekipman pou te koleyo, yo tout te disparet. Mem kat gro toro bef etranjeyo ki te la pou fe kwa zman avek vache haisyen yo. Yon fason pou peyi ya ta vin gen yon pi gro toro bef, Ki gen plus vyon, an san makman man bev gwo man mel, ki ta kap bay an pil let. La men apwe po dekou le femen, yon makout lou, te vini ak gwo kamyon, el te tou pwant kat gwo toro bev etranje sayo, san ke person pat kap ose pose l kestyon, ni mandel kose.