Unvetted
This transcription has not yet been manually reviewed against the original audio and may contain transcription, spelling, or formatting errors.
Chapitre 33 Konsekans greve eleve ak etidyan yo pou peyi ya
Piske se etidyan ak eleve l'ekol nan pa ou prins ki te leve kampe pou fe greve Eman de di valye vou l'ale Apre greve la di valye pou al pran tout yon seri mezu pou konsolide bas pouval E surtout pou l'pa jam genyen oken problem ak ni etidyan ni eleve l'ekol yo anko
Ou sa, kom konsekans, sa pral tou komanse masakre valè edukasyon an peyi d'Haïti.
Tout d'abord, pwennan grev la, nan dat 16 décembre 1960, di valè de pou arrete kote l'dekrete li chanje non-université d'Haïti e fel toune université d'État. Sa ki fè fakulté de doi, fakulté d'ethnologie, fakulté d'art dentaire, fakultè de medisine et de dentisserie, fakultè de sians, ekol nomal supèryèr, tout fakultè sa yo ki fè pati université d'état, kounye a ap pral vin tombe sou kontrol direk sekretèr d'état de l'éducation nationale, ki donk sou kontrol gouvernement.
Mè marite sa nan atik 9, defalke tout yon seri mezur ki vin oblige chak etudyan nan chak fakultè pou lè kon let bay rektèr université. kote l deklare l apsou met li a tout regleman universiter genyen. An plus de sa, fok li prezante yon sertifika la polis ki sertifye ke l pa fe pati okan goupman komunis ni okan asosyasyon ke l eta suspek. Ansan mak yon sertifika bon vi emers, li pral pran nan bureau doyen tribunal sivil.
Yon etudyan ki pata kab vle konformel a tout regleman yo
Fakulte kote liye a, ya puse dol e ya pmetel le yo. La men apre sa. Di vali ap pral tombe distribwe yon ban fopapye retorik ak fopapye filosofi. Sa ki pral permette ke gwo makout, ke ti makout, pi tit makout, ti fami makout. Anseman ki ti fam sou kote an pil gwo makout. Rentre e alple fakulte yo ki fe pati universite de ta.
Kote potel ouvri anko debatan se fakulte de tologi, an san mak ekol lip de doyo ki te genyen nan kek grovil provins. Finalman an komunike Depatman Edukasyon Nasional anonse ke lise ap louvri nan lundi 9 janvye 1961.
E fakulte yo yon semen apre ki pal lundi 16 janvye. Direkter lekol yo te osevo a lod pou yo komunike chak jou. Lise non tout eleve ki pa vin l'ekol E ki absent Bagayote la Kant nan samdi 7 janvye 1961
Dejou anvan dat te bay pou l'ekol louvwi 28 direktor ak profesor Tout l'ekol katolik yo ki te gen Nan pa oubrens Fe publie nan premier pa jounal la valange Yon let tout louvwi Kote ou pose 10 kwestyon Eman de per Hubert Papaye Ki te minis edukasyon nasyonal
magparen elevyo plus informasyon sou yon dekre ki te paret nan dat 8 december 1960 sou zafè l'edukasyon.
Sityasyon ki te deja chou deja pral la koz let sa tombe nan pa ou prins tan kouyon bom.
Efektiveman, de jou apre sa nan lendi 9 janvye 1961
tat ki te bay pou tout l'ekol te relouvri moun pa ou prins pral leve e ou jwen tout pot l'ekol katolik yo femen Piske mouvman sa ta vle semble a yon akor ki te mare an kleje katolik la ki a l'ekstrem doat e komunisyo ki a l'ekstrem goch e kom se grev e lev le kol ki te base renvesman e lesko e estime e maglora la mem. Yon kolon jounalist etranje plonje pa ou prens pou vin fè reportaj e kouvri kouman du valye. Li menm tou, li pral tombe. Ke fè du valye? La menm li pronsè yon disposisyon pou l'kwapè situasyon. Po komanse li dekrete kouvrefeu de 10h30 du swa, jou krive 4h du maten. Apre sa li invite monsen Rémy Augustin, yon haïsyen, administrateur apostolik e veche pa ou prens, pou l'kite be yi. El pranyon arete pou l'expulse mede de yon an peyi a plizye pe katolik. Nan bitan pe katolik sa yo, di valet ekspulse a, nou jwen pe Jean Bettenbourg, ki te direktor Petit Semilè à Collège Saint-Massial, pe Paul Belek et pe François Lenir.
El es sa, di valet te profite pou l'fe pose le sélé et tout ferme journal katolik la lavalange. La men apre Monsenor Augustin, an san mak pe franse yo pal kite pe iya, situasyon pal vin kalma, el pad pran tan pou tout l'ekol louvri, et tout elev rentre l'ekol normalman. Fok di grev novem 1960 sa, pal la koz yo arete al bouchen nan prison pliz yo ponjan profeseur nan par ou prens, An pil nan yo, apwe yo soti nan prison, yo tou rale soti ki te peyi ye, sa ki fe valer l'edukasyon pou al komanse plonje nan peyi da iti An plus de sa, depi le sa, nou pou al we ak la jan, nempot ki moun pou al kapachte e fefe sou non, nempot ki fo diplom, nempot ki kalite fo papye ke l bezwen Nou pa bezwen di ke se tou normal, pli jenon etudyen yo ke di valye te fure nan tout fakulte yo, pa rekonesans an pil nan yo te la pou fersyonaj pou di valye. Sependan se sou yon jen etudyen l'ekol de medsine ki te rele wajel afontan, se sou li di valye te mize pi for. Ou je la fontan pat sel, li te gen avel plijer lot etudyan, e job etudyan sa yo se veye sou tou sakta pase an dan l'ekol le medzin. Yo te re yisi fer rentre nan sevel plijer etudyan e fer yo kompran, anvan du valye pot l'ekol le medzin pat louvri ni pou pitit peizan, ni pou pitit pov ak pitit malere. E si jodi e a yo vin etudyan nan l'ekol le metin, se grasa di valye, konsa yo terive mande etudyan sa yo pou yo inskri non yo suyon lis kom volonter. E Ministèr de l'Intérieur chak mwa te konvoyon chek san do l'Amerikèn bay ampil nan etudyan sa yo. Sa yo kit pat vil inskri non yo, yo te gade yo kom oposan a gouvernman. Se kon sa chak jou, de lundi a vendredi, de katre de la pwemidi, jou krive sete a di swa. Komyo te reze ave yon jou pou etudyan nan chak klas ki ale de PCB ki se klas pou elev premiye ane. Jou krive katriyem ane, te gomashin ki te la pou pou etudyan nan chak klas sayo. Emeni al fe egzasi sou teren distrik milite gade kote ki nan la mantan. Si yon jou pou yon rezon ou pou yon lot, yon netidyen ou patal fe eksasis. Yo ap tou fel kompran ke l konn gouvernement. E se yon nan pi mouve etiket nan tan sa, yo te kap kole sou yon netidyen. Di valye te rive nan men Roger Lafontan, chef departement en biologi nan fakulte de medsine. E kwa kel te yon netidyen, li te responsab fe kou en biologi pou netidyen ou ki nan premiye ane.
yon lot etudyan ki te bradouat roje la fontan. Kwa ke li mem tou, se etudyan lte ye, jive ale te f'enployel kom profeseur nan mem fakulte de medsine lan, el te responsab fekou anatomi pou etudyan yo ki nan vomiye anek. Ekip etudyan makout sa yo pat nan sa fek al asiste kou. Sel le yo te kon antren dan sal de klas se le examen. Le sa ak blouz yo sou yo. Pendan examen
tou louvri yon vie kaye not, yo te prete nan men yon ansyen etudyan ki te pren kwa deja, e yo te tombe kopye repons a tout kestyon yo ki ne examen. Gen yon nan etudyan sa yo, yon fwa yo te supren li ap kopye,
lesa profeseur vin reka, li pat ka permette li fe etudyan sa, aokan observasyon, ni oze balyon mouvez not. Leche Claude Duval li pren pouvoa,
pou le ak tout ansyen makout loup apalyo.
Kon sa apre yon bon bout tan, li te voye Roge Lafontan an kampe lwen, lel te nomel konsul general da Haiti, Montréal. Apre sa, konsul general da Haiti nan New York. Apre renversman Jean-Claude Duvalier, Roge Lafontan te retoune an Haiti,
e ak kon kouk ak ansyen makout, li te monton pati politik. Nan lan 8-7 janvye 1991, 1991, yon mwa anvan Jean-Bertrand Aristide prète seman pou l'komanse yon premier mandat kom prezident, Rochelle Afonta konkou kèk eleman l'armè d'Haïti, montè a bor yon tank blendè, li rentren nan palè national, el deklanchon kou d'État.
La, lanuit la mèm, li fon diskounan radio, kote l'anonse li pren pouvoar, el montè yon gouvenman. La mèm, plusieurs dizènes milliers masse peuple avalasse la. Patisan Aristide yo pran la ru e alansè kle tout la viwoun palè nasyonal. Rojè la fontan te fini par rèn tèt liba e la polis. Yo aretèl, apre sa ojijèl, e la justis te kondanèl pou l'passe resvil nan prison.
Fok di jou sa, mas pepl avalas la, te tou profite pou asasine an 20 a 30 tonton makout. Nan gwo bouleves ki te genye nan premier kou d'Etat pou renverse prezident Aristide, nan dat 30 septem 1991, yo te trouve Roger Lafontaine mouri, asasine nan selul ko telteyea an dan prizon nan penitensye nasyonal. Apre sa pa jom genye okan anket ki te mene pou te arrive konen ki koz ni ki moun ki te responsable lan mor, Roger Lafontaine.